X

دستگاه های بافندگی و تکنیک های بافت

دستگاه های قالی بافی

 

دستگاه های قالی بافی که اصطلاحا به آنها دار نیز گفته می شود عبارتند از چهارچوبه هایی به شکل مستطیل از جنس چوب و یا فلز و سایر متعلقات آن از قبیل پایه، نیمکت و چرخ دندانههای مربوطه است و از نظر شکل دستگاه و مکانیسم بافت، آنها را به دو نوع تقسیم می شوند.

الف) دارهای افقی

ب) دارهای عمودی

 

دارهای افقی:

دارهای افقی بیشتر در میان عشایر رواج دارد. مشخصات این نوع دارها چنین است که دو تیر چوبی محکم و راست را در فاصله ی معینی نسبت به یکدیگر با چهار میخ چوبی و یا فلزی در زمین محکم می کنند و سپس تارهای فرش را متناسب با عرض و ظرافت فرش مورد نظر در امتداد تیرها به دور تیرهای افقی می پیچند.

رواج این نوع دارها در میان عشایر بیشتر به علت سهولت جابه جا شدن به هنگام کوچ است. با این دستگاه ها فرش هايي با اندازه های بزرگ نمی توان بافت. فرش هایی که با این نوع دستگاه ها بافته می شوند گاهی در بالا و پایین اختلاف عرض  پیدا می کنند. یکی دیگر از عیوب این دستگاه ها این است که کارگر بافنده بعد از مدتی کار به علت خم شدن مداوم روی دستگاه گوژپشت و لاغر اندام می شود.

 

دارهای عمودی:

این نوع دار قالی مخصوص روستاها و مراکز قالی بافی شهری است و ساختمان آن تا حدی پیچیده تر از دستگاههای افقی است. فرشهایی که با این دستگاهها بافته میشوند از نظر ابعاد و نقشه از فرشهایی که با دارهای افقی بافته میشوند دقیق ترند.

دار عمومی فرش

دارهای عمودی شامل انواع مختلف زیر است:

دار ثابت:

این نوع دار به صورت چهارچوبی است که از اتصال دو تیره ی محکم و راست به صورت افقی در بالا و پایین و همچنین دو تیر عمودی در طرفین تیرهای افقی تشکیل می شود. تارهای قالیچه و قالی به تناسب ظرافت و عرض فرش مورد نظر در بین تیر بالايي (سردار) و تیر پایینی (زیردار) کشیده می شوند. کارگر بافنده روی تخت الوارمانندی مقابل دار فرش می نشیند و به تدریج که کار بافت پیشرفت میکند این تخته را بالاتر می برند. در این نوع دار طول فرش اندکی کوچک تر از فاصله ی تیرهای بالایی و پایینی دستگاه است.

دار تبریزی:

در این نوع دار نیز تارهای فرش تیرهای بالا و پایین دستگاه را دور می زنند. یکی از ویژگی های این نوع دار این است که به تناسب پیشرفت کارضامن بالایی دستگاه کشیده می شود و در نتیجه تارها شل شده و قسمت بافته شده به پشت دار منتقل می شود و به این ترتیب جای بافنده تغییر نمی کند و همیشه در همان ارتفاع قبلی مقابل دار قالی می نشیند. از این نوع دارها در تبریز و سایر شهرهای آذربایجان و همچنین در اراك و قم و همدان و پاره ای از نقاط مرکزی ایران استفاده می کنند.

دار کرمانی (گردان):

از این نوع دستگاه اولین بار در کرمان استفاده شد و امروزه در برخی دیگر از شهرهای ایران مانند کاشان، نائين و اصفهان استفاده از آن معمول است. مکانیسم بافت در این نوع دار چنین است که قسمت های بافته شده به تدریج به دور تیر پایینی پیچیده می شود در نتیجه با آن میتوان فرش هایی با اندازه های بزرگ بافت. یکی دیگر از قابلیت های این قبیل دستگاه ها این است که کشش تارها را با آنها بهتر میتوان کنترل کرد و در عوض به علت آنکه قسمتهای بافته شده به پشت دستگاه منتقل می شود امکان مقایسه ی نقشه ی قسمت های بافته شده با نقاط قرینه منتقل شده به پشت دار وجود ندارد.

 

ابزارهای بافندگی و رفوگری:

ابزارهای بافندگی و رفوگری فرش بسیار معدود و ساده می باشند. در بافندگی و رفوگری به طور معمول برای گره زدن از یک نوع چاقوی مخصوص استفاده می کنند که سر آن به شکل قلاب در آمده و به کمک این قلاب می توانند پود و پرز را از میان تارهای فرش بگذرانند. اختلاف چاقوی رفوگری با چاقوی بافت در این است که اندازه های چاقوی رفو گری تا حدودی کوچکتر می باشد. برای کوبیدن گره ها در روی ردیف های افقی و اتصال آنها به شبکه تار و پود از شانه های مخصوصی استفاده می کنند که در هر شهری نامی مخصوص دارد چنانچه در يزد آن را دفتین و در کرمان کلوزار می گویند. یکی دیگر از وسایل مورد نیاز در بافت و رفوگری فرش قیچی سر بر گشته ای است که با آن سر پرزها را بریده و فرش را بعد از خاتمه بافت پرداخت می کنند. در رفوگری ابزار دیگری به کار می برند که در بافت فرش مورد استعمال ندارند از جمله جوال دوز که در موقع سوزن کشی آن را به کار می برند و همچنین قاب کوچکی از جنس چوب که محدوده قسمت هایی که باید رفو شوند بر روی آن میخکوبی کرده و از آن مانند دار قالی بافی استفاده می کنند. گاهی رفوگرها برای صرفه جوئی در وقت و اجرت قسمت های رنگ و رو رفته فرش را با مدادهای ماژیکی رنگ آمیزی می کنند که قاعدتا دوام چندانی نمی توانند داشته باشند.

 

مراحل بافت فرش:

در مطالعه ی مراحل بافت فرش عملیات چله کشی، گره زنی، پودگذاری و سایر ریزه کاری های فنی را به تفصیل شرح می دهیم.

 

چله (تار):

چله مجموع نخ هایی با تاب زیاد است که به موازات یکدیگر و با کشش معینی بر روی میله های سردار و زیر دار پیچیده می شوند. ظرافت و ضخامت نخ های چله بر حسب تعداد گره های مورد نظر در فرش متفاوت است. به عنوان مثال برای فرش های درشت بافت نخ های چله ۱۲ لا، برای فرش های ظریف تر (۴۰ و ۴۵ گره در 5/6 سانتی متر) نخ های ۹لا و برای فرش های ریزبافت چله های ابریشمی به کار می برند. نخ های چله سفید رنگ در مراکز بافندگی شهری کاربرد بیشتری دارند در حالی که فرش های ایلیاتی قشقایی، بلوچی، لری و بختیاری بیشتر چله های رنگی دارند.

 

چله کشی:

چله کشی یکی از مهمترین مراحل بافت فرش است. در یک، بافت تمیز و شسته رفته نقش چله کش (تنه تاب) استاد و مسلط را هرگز نمی توان از کار بافنده صبور آن کمتر شمرد. در امر چله کشی علاوه بر مهارت استادکار چله کش، انتخاب مواد اولیه ی مرغوب و دار مناسب نیز حائز اهمیت فراوان است. انتظار بیهوده ای است که حتی با نظارت چله کش ماهر از يک دار کج بتوان فرشی بی عیب و نقص پایین کشید.

چله کشی مانند طراحی و رنگرزی میتواند یک پیشه ی مجرد در مجموعه ی حرفه ی قالی بافی باشد. تفسير این کلام این است که بك چله کش الزاما نباید بافنده باشد. او پس از خاتمه ی چله کشی می تواند بافت فرش را نیز انجام دهد و یا اینکه به سراغ دار دیگری برای چله کشی برود و کارش تا حدودی دقیق تر و فنی تر از بافنده است. چله کش، حسابگری است که با آگاهی از نقشه ی فرش تعداد تارها و نوع آنها و طول و عرض فرش را محاسبه کرده و به هنگام بروز اشکالات فنی قادر به یافتن راه حل های مناسب نیز می باشد.

بر حسب محل بافت و سنت های بافندگی، چله کشی به دو شیوه ی زیر انجام می شود: چله کشی فارسی و چله کشی ترکی

در چله کشی فارسی ابتدا نخ های چله را در روی زمین به دور دو میخ که در زمین محکم شده اند پیچیده و سپس آن را به دار منتقل می نمایند. در حالی که در چله کشی به طریقه ی ترکی دو کارگر که یکی در بالا و دیگری در پایین دستگاه قالی بافی نشسته اند با پرتاب گلوله ی نخ چله به طرف یکدیگر و پیچاندن منظم این نخ ها در اطراف میله های سردار و زیردار این عمل را انجام می دهند. این نوع چله کشی هرچند باعث صرف وقت بیشتری می شود، ولی به علت دقت و نظمی که در کار وجود دارد نتیجه ای کاملا رضایت بخش به بار می آورد.

پس از چله کشی بنابر سنت های بافندگی هر محل گاهی یکی دو سانتی متر و حداکثر چهار سانتی متر در طول فرش را به صورت گلیم بافت در می آورند. گلیم بافی در سر و ته فرش الزاما عملی نیست که همیشه و همه جا مورد عمل باشد. بسیاری از مواقع فرش ها و قالیچه ها به ویژه انواع متوسط و تجارتی آنها بدون قسمت گلیم بافت به بازار عرضه می شوند.

اکثرا پس از خاتمه ی بافت بر روی نخ های چله يك ردیف زنجیره می زنند. زنجیره در واقع نوعی قلاب بافی است که هر بار روی چهار نخ (دو نخ رو و دو نخ زیر) صورت می گیرد. زنجیره ها علاوه بر آنکه لبه های فرش را زیباتر و منظم تر می نمایند باعث می شوند که گره ها در روی چله ی فرش حرکت نکرده و ثابت بمانند.

 

گره زنی:

گوشت و یا قسمت اصلی فرش با گره هایی که بر روی تارهای قالی زده می شود به وجود می آید. این گره ها در حقیقت رشته های کوتاهی از پشم و یا ابریشم هستند که به دور دو تار مقابل پیچیده شده و گره می خورند. بر اساس شکل ظاهری گره ها را به دو نوع متقارن و نامتقارن تقسیم می کنند.

گره متقارن: گره متقارن تکه ی کوتاهی از یک رشته ی پشم یا ابریشم است که به دور يك جفت تار می پیچد و از میان آنها بیرون کشیده می شود. نام های دیگر این نوع گره عبارت اند از: گره بسته و گره گوردس و فرش های بافته شده با این نوع گره را در اصطلاح ترك بافت می گویند.

گره زنی فرش

بالا: گره نامتقارن

پایین: گره متقارن

گره نامتقارن: در این نوع گره نیز يك رشته پشم و یا ابریشم دو تار چله را در بر می گیرد به این ترتیب که این رشته پشم و یا ابریشم یک چرخ کامل به دور يك تار و یک نیم چرخ به دور تار دیگر می زند. نام های دیگر این نوع گره عبارت اند از: گره باز و یا گره سنه و فرش های بافته شده با این نوع گره را در اصطلاح فارس بافت می گویند.

پودگذاری و پرداخت فرش:

 

پس از زدن یک ردیف گره و حصول اطمینان از محکم بودن آنها بر روی شبکه ی تارها عمل پودگذاری را انجام می دهند. به این ترتیب که یک رشته نخ را، که در اصطلاح به آن پود می گویند، از لابلای تارهای فرش گذرانیده و بر روی گره ها قرار می دهند. جنس این پودها بر حسب نوع فرش و سلیقه ی بافنده ممکن است از پنبه، پشم و یا ابریشم به رنگ سفید و یا رنگ های دیگر باشد. پودها عمل انسجام و یکپارچه نمودن قسمت های بافته شده و اتصال گره ها در بطن فرش را انجام می دهند.

پودگذاری فرش

بیشتر فرش های ایلیاتی يک پوده و به عکس غالب فرش های ده بافت و شهری دو پوده هستند که در این صورت یکی از پودها ضخیم تر از دیگری انتخاب می شود. پود ضخیم به طور معمول برای پرکردن بطن فرش و پود نازك جهت ایجاد نظم و توازن به کار می رود و از پشت فرش به خوبی دیده می شود لذا از روی حالت آن می توان نظم گره ها و کیفیت بافت را متوجه شد.

 

دی ان ان