X

رنگرزی

فرش؛ ایرانی ترین کالا رنگرزی

رنگرزی:

در صنعت قالی بافی هنر رنگرزی اهمیتی تقریبا یکسان با طراحی و بافندگی دارند و اصولا بدون وجود رنگ نقشی آفریده نمی شود.

در رنگرزی مهارت رنگرز در کاربد مواد رنگی اهمیت ویژه ای دارد و عامل ذرخشندگی رنگ تنها مواذ الوان نیست، زیرا فرش هایی وجود دارند که الیاف آنها با مواد رنگ دار مرغوب رنگ آمیزی شده ، اما به علت عدم مهارت رنگرز و فقذان نفوذ رنگ به داخل الیاف ،فرش رگه دار شده و یا برعکس بر اثر اشباع الیاف ار مواد رنگی ، هنگامی که فرش ها را بر روی یکدیگر می اندازند ، رنگ های اضافی به  فرش های مجاورنفوذ می کنند.

رنگ ها را بر اساس ساختمان فیزیکی ، کیفیت شیمیایی ، ثبوت و نوع دندانه هایی که با آن به کار می برند و یا روش های رنگرزی تعریف و طبقه بندی می کنند.

ما در اینجا رنگ ها را در 2 گروه رنگ های طبیعی و رنگ های شیمیایی مورد مطالعه قرار می دهیم.

رنگ های طبیعی:

رنگ های طبیعی شامل رنگ هایی هستند که یا منشا گیاهی داشته و از ریشه ، گل ، برگ ، میوه و پوست تنه ی نباتات به دست می آیند و یا رنگ های حیوانی که موجوداتی مانند حشره ی قرمز دانه و صدف ارغوان مولد آنها هستند و یا مانند خاک رس از معادن استخراج می شود

ایرانیان برای رنگرزی پشم و ابریشم از دیر باز از گیاهان رنگ دار نظیر انار ، گردو ، روناس ، اسپرک و همچنین از حشره ی قرمز دانه استفاده می کردند.

رنگ های طبیعی اغلب گران قیمت بوده و کاربر آنها نیز مشکل بوده و در ضمن همه ی فام های رنگی را نمی توان در این سری رنگ ها به دست آورد.

کاربرد رنگ های گیاهی بیشتر در روستا ها و یا در میان ایلات معمول است  که اینگونه مواد را در مزارع و مراتع حوالی دهات خود و در مسیر کوچ ایل به مقدار فراوان در اختیار دارند .

 

چند فرمول رنگرزی با استفاده نمودن از مواد رنگ دار طبیعی

تابلوی زیر عناصر رنگ دار طبیعی و مواد شیمیایی لازم برای تهیه 14 رنگ اساسی را بدون تعیین نمودن نسبت های ترکیبی و ریزه کاری های رنگرزی مشخص می کند.

فرمول رنگرزی

 

 

دندانه دادن :

پوسته خارجی و یا فلس های پشم با خاصیت نفوذ ناپذیری خود در جذب رنگ به طور مستقیم اثر می گذارد با از بین رفتن این فلس ها سرعت نفوذ رنگ به داخل الیاف افزایش می یابد به این ترتیب پشمی که تحت تاثیر محلول های شیمیایی یا عملیات مکانیکی قرار گرفته و یا در هوای آزاد به مدت طولانی باقی مانده باشد نسبت به پشم معمولی خاصیت جذب رنگ بیشتری پیدا کرده و پر رنگ تر می شود .

به عبارت دیگر اگر کلاف سفیذ شده پشم بدون عملیات قبلی با مقداری روناس جوشانیده شود ملاحظه می شود ، رنگی که الیاف پشم گرفته بسیار نا چیز است و بعد از شستشو تمام و یا قسمتی از همین رنگ مختصر نیز از بین رفته و در ضمن رنگ این کلاف نیز در مقابل نور دوام ندارد.

حال اگر همان مقدار کلاف را ابتدا در یکی از نمک های فلزی مانند زاج سفید و یا سولفات آهن جوشانیده و سپس داخل خم رنگ نماییم ملاحظه می شود که رنگ جذب شده توسط الیاف پشم بسیار زیادتر و دوام آن نیز در برابر عوامل مختلف مانند نور و آب نیز بیشتر می شود .این تجربه نشان می دهد که رنگ ها بدون وجود عامل دیگری تمایلی به جذب شدن در پشم و سایر الیاف از خود نشان نمی دهند .این عامل را در اصطلاح رنگرزی ((دندانه)) و عمل آغشته کردن با این املاح را ((دندانه دادن)) می نامند.

 

گلرنگ:

گیاهی است با نام علمی carthamus tinctorius  که ارتفاع آن به حدود یک متر می رسد برگ های آن خار دار و براق است.

گل هایش در ابتدا زعفرانی وبعد قرمز می شوند.

رنگرزان ایرانی با گلبرگ های این گیاه الیاف ابریشم را رنگ قرمز طلایی در می آورند.

 

روناس:

روناس گیاهی است که از دیر باز توسط بشر شناخته شده و از آن رنگ قرمز طبیعی را استخراج می کرده است .

روناس گیاهی است دائمی و اصل آن چنان که شایع است ایران بوده است مناطق کشت آن آذربایجان ، یزد ، خراسان ، کرمان و برخی نقاط مرکزی است.

ریشه ی روناس در زمین به مقدار زیاد فرو می رود ثابت شده است در ریشه ی روناسی که که در نواحی گرمسیری و همچنین زمین های آهکی به ویژه در شنزار کشت می شود مواد رنگی بیشتر و بهتری تولید می شود .

برای استخراج رنگ قرمز در اواخر پاییز ریشه روناس را از خاک بیرون آورده و در آفتاب و یا سایه و یا کوره های مخصوص و در حرارت 60 درجه سانتی گراد خشک می کنند.

رایج ترین طریقه رنگرزی با روناس این گونه است که ابتدا الیاف مورد نظر را در آب داغ شسته و سپس آنها را در محلولی از آب سرد و دندانه ای، که معمولا زاج سفید است، به مدتد 1 تا 3 روز بسته به محل خیس کرده و یا آنکه آنها را به مدت یک ساعت می جوشانند.بعد از این مرحله الیاف را با روناس نرم و الک شده در خمره ی جداگانه ای به مدت 1.5 ساعت در دو مرحله جوشانیده  و پس از 12 ساعت کلاف ها را از خمره بیرون آورده به مدت 1 تا 2 روز در آب روان آب کشی کرده و سپس در آفتاب خشک میکنند.

روناس رنگرزی فرش

 

حشره قرمز دانه:

قرمزدانه و یا کرم شرابکش حشره ای است که بشر از ابتدای تاریخ آن را می شناخته و رنگ قرمز طبیعی را از بدن آن به دست می آورده است.

قرمزدانه با دندانه های مختلف رنگ هایی در زمینه ی قرمز لاکی، شرابی، سرخابی، بنفش، حتی سبز و خاکستری تولید می کند.

حشره قرمز دانه رنگرزی فرش

 

زعفران:

زعفران از گیاهان تیره ی زنبقیان و نام علمی آن CROCUS SATIVUS است. گیاهی است پیازدار که در قائنات و بیرجند کشت می شود.گل زعفران به رنگ ارغوانی مختلط است و در آشپزی و به سبب عطر و طعم و رنگ آن به کار می رود. در گذشته از زعفران برای رنگرزی الیاف ابریشمی استفاده می کرده اند ولی امروزه به علت گرانی  فوق العاده ی آن مصرف چندانی در رنگرزی ندارد. زعفران با دندانه ی زاج سفید به رنگ نارنجی و با دندانه ی قلع به رنگ زرد در می آید.

زعفران رنگرزی فرش

 

بقم(خون سیاوش):

بقم درخت خارداری است که نام علمی آن XYLON CAMPECHIANUM است. چوب بقم حاوی ماده ی رنگینی به نام هماتین و هماتوکزیلین است. شیره ی حاصله از جوشاندن تنه ی این درخت را به صورت کریستال و پودردرآورده و در رنگرزی برای تهیه ی رنگ های بنفش و آبی، سیاه و خاکستری به کار می برند.ثبات بقم بنفش در برابر نور بسیار عالی است و در ابریشم و پشم از پنبه ثابت تر است و از سری رنگ هایی است که در رنگرزی کاربرد فراوان دارد.

در رنگرزی از بقم بنفش همراه با دندانه های مختلف، رنگ های ارغوانی روشن، بنفش، خاکستری و مشکی را به دست می آورند. رنگرزان ایرانی برای به دست آوردن رنگ مشکی خالص از ترکیب بقم بنفش و اسپرک استفاده می کنند.

 

نیل:

گیاهی است با نام علمی INDIGOFERA TINGTORIA و همان طور که از نام آن برمی آید اصل آن از هندوستان بوده و از آنجا به سایر نقاط دنیا برده شده است. بوته ی نیل را بیشتر از هزاران سال پیش می شناخته و آن را برای تهیه ی رنگ های سبز و آبی کشت می کرده است ولی بعد از کشف نیل مصنوعی زراعت آن تا حدود زیادی محدود شد و امروزه کشت آن در هندوستان در سطح محدود معمول است.

 گیاه نیل در خوزستان و مناطق جنوبی ایران نیز سابقه ی کاشت داشته است.گیاه نیل انواع متعدد دارد ولی درهمه ی آن ها یک یا دو ماده ی رنگی وجود دارد. برگ های نیل دور از اشعه ی آفتاب و جریان هوا سفید رنگ است ولی اگر این برگ ها را خرد کنند ماده ی سبز رنگی از آنها خارج می شود که در مجاورت هوا اکسید شده و به رنگ آبی درمی آید.

نیل یکی از بهترین و با ثبات ترین رنگ های طبیعی در برابر شست وشو و سایش و به خصوص نور می باشد.

روش رنگرزی سنتی با نیل طبیعی تاحدودی مشکل است و به کار و حوصله ی زیاد نیازدارد و رنگرز ایرانی که امروزه در مقیاس تجارتی باید الیاف مورد نیاز کارگاه ها را آماده کند فرصت آن را ندارد که به ریزه کاری های فنی پردردسر برای تولید الیافی با رنگ هایی درخشان تر و جالب تر بپردازد. شرایط کارامروزی او را وادار می سازد که با صرفه جویی در وقت و با استفاده از نیل شیمیایی ازعملیات پیچیده ی تخمیر نیل طبیعی صرف نظر کرده و الیاف خود را به طریقه ی جدید رنگرزی کند.

نیل رنگرزی فرش

 

اسپرک:

اسپرک و یاورث گیاهی است دوساله به نام علمیRESEDA LUTEOLA  که رنگ زرد طبیعی از آن به دست می آید. این گیاه در ایران به صورت وحشی روئیده می شود.ثبات رنگ زرد حاصل ازآن درمقابل نوربیشترازسایرزردهای طبیعی است. استعمال اسپرک دررنگرزی ایران سابقه ی طولانی دارد وامروزه با وجود رنگهای شیمیایی مناسب همچنان اهمیت خود را به علت کیفیت ممتازو فراوافی و ارزانی حفظ کرده است.

گیاه اسپرک به صورت اهلی نیزوجود دارد و کشت آن کم و بیش معمول است. تمام قسمت های این گیاه دارای ماده ی رنگی است ولى در ریشه و قسمت های بالای بوته مخصوصا درگل ها ماده ی رنگی بیشتری تولید می شود. طریقه ی رنگرزی با اسپرک به این گونه است که بعد از آنکه به کمک دندانه ی زاج سفید به کلاف نخ خاصیت رنگ پذیری دادند آنها را در خمره ای قرار داده و محلول رنگ داری را که از جوشاندن قطعات خردشده ی اسپرک درآب تولید شده درآن ریخته و به مدت یک ساعت محتویات این خمره را می جوشانند. پس از آنکه الیاف به مدت ۱۲ ساعت در این خمره مانده و سرد شدند آنها را بیرون آورده و پس از آب کشی خشک می کنند.میزان اسپرکی که در این طریقه به کار می برند بسته به روشنی و سیری رنگ مورد نظر از ۵ تا۴۰ درصد وزن نخ متغیر است.

اسپارک رنگرزی فرش

 

زردچوبه:

زردچوبه از گیاهان تیره ی زنجبیل و نام علمی آن CURCUMA LONGA است.گیاهی است که در ایران زیاد می روید و از ساقه ی زیرزمینی آن زردچوبه ی معمولی را به دست می آورند.

مصرف عمده ی زردچوبه درآشپزی است. دررنگرزی زردچوبه با دندانه ی زاج سفید،رنگ هایی از زرد مایل به سبز تا نارنجی و با دندانه ی بیکرومات پتاسیم، انواع قهوه ای و با املاح آهن، خاکستری تیره ی مایل به مشکی تولید می کند.

 

 

گیاهان مازوج دار:

اسید اگزالیک موجود در برگ ها و میوه ها و سایر اندام های گیاهان تانن دار و یا مازوجی با دندانه های مختلف رنگ های متعددی در زمینه های کرم، نارنجی، قهوه ای، خاکستری وسیاه تولید می کند. مهمترین این گیاهان که در رنگرزی کاربرد فراوان دارند. عبارت اند از:

 

انار:

در خت انارPUNICA GRANATUM  اصلش از ایران است و از این کشور به سایر نقاط دنیا برده شده است. علاوه بر مصرف غذایی پوست میوه ی آن در رنگرزی به فراوانی به کار برده می شود و به تحقیق می توان گفت بیش ازهرگیاه مازوج دار دیگری برای به دست آوردن رنگ های خاکستری و تیره از آن استفاده می شود. مقدار تانن انار تا ۴۰ درصد می رسد. رنگرزان روستای با حضور دندانه های مختلف از پوست اناررنگ هایی در زمینه های سرخ تا مشکی را به دست می آروند.

 

سماق:

سماق RHUS CORIARIA  درختچه ای است که تقریبا در تمام نقاط ایران به خصوص در کوهپایه های اطراف تهران به طور فراوان روئیده می شود. گیاهی است که علاوه بر مصرف غذایی در رنگرزی نیز مورد استعمال دارد و با دندانه های مختلف رنگ های گوناگون در زمینه های تیره تولید می کند. از جمله باسولفات آهن رنگ بنفش سیرازخود به جای می گذارد.

بلوط:

گیاه بلوط در طبیعت به صورت درختانی بلند و یا متوسط یافت می شود. چوب بلوط سرشار از مواد مازوجی است که علاوه بر مصارف طبی و دباغی در رنگرزی نیز به کار برده می شود. از یکی از گیاهان این خانواده به نام بلوط جنگلی و یا جفت، رنگ زرد طبیعی استخراج می کنند. پوست زیرین این درخت حاوی ماده ی رنگی بیشتری است که با دندانه های گوناگون رنگ هایی از زرد نارنجی تا قهوه ای تیره و رنگ موشی (خاکستری فیلی) تولید می کند.

بلوط رنگرزی فرش

 

گردو:

گردو JUGLANS REGIA درختی است که تقریبا در تمام نقاط معتدل ایران به طور فراوان می روید. در تمام اندام های درخت گردو ماده ی مازوجی به مقدار فراوان وجود دارد ولی از پوست آن استفاده ی بیشتری می شود.

مقدارماده ی مازوجی پوست گردو بین ۳۵ تا ۴۰ درصد است.مواد تانن دارگردوبا دندانه های مختلف رنگ هایی در زمینه های شتری و قهوه ای تولید می کنند.

 

هلیله:

هلیله گیاهی است از گروه نباتات تانن دار. میوه ی کوچکی شبیه به گوجه درختی دارد که قبل ازرسیدن آن را چيده و خشک می کنند. مقدار مازوج آن در حدود ۴۵ درصد است. گیاهی است که علاوه بر مصارف طبی و دباغی دررنگرزی نیز استعمال می شود. انواع این گیاه عبارت اند از:

هليله ی زرد ANI CHEBULAE CITRINAE که ازآن برای استخراج رنگ زرد استفاده می کنند. هليلـه ى ســـيـــاه BALANI CHEBULAE NIGRAI که از آن رنگ های سیاه و خاکستری را به کمک دندانه های مختلف به دست می آورند.

هلیله رنگرزی فرش

 

رنگهای ثابت:

رنگهایی هستند که ثبات آنها دائمی است و الیاف رنگ شده با آنها درمقابل نورآفتاب و با شست وشوتغییررنگ نمی دهند.عیب بزرگ این رنگ ها این است که دراثرمرور زمان حالت خامی خود را از دست نداده و مایه ی نرم و ملایم به خود نمی گیرند و به اصطلاح جا افتاده نمی شوند(مانند رنگ های کرومی) این سری رنگ ها چون با دندانه ی بیکرومات پتاسیم به کار می روند به این اسم نامیده می شوند.رنگهای کرومی دراواخر قرن نوزدهم شناخته شده اند ولی بیشترین مصرف خود را بعد از جنگ جهانی دوم در رنگرزی پیدا کرده اند و امروزه به میزان با فراوانی در رنگرزی الیاف قالی های ایرانی مصرف می شوند.

دو رنگی ناگهانی:

هرگاه در متن و حاشیه ی فرش یک تغییرناگهانی رنگ دیده شود به اصطلاح به آن "ابرش" Abrash می گویند.این کیفیت که گاه ممکن است زیباودلپسند هم باشد ممکن است درسطح معینی ازفرش امتداد پیدا کرده وسپس قطع شود.دلیل بروز این حالت، تغییرات مدت جوش کلاف ها و یا کم و زیاد شدن مواد رنگی و دندانه های مصرفی در موقع رنگرزی است. یکی دیگر از علل بروز کیفیت دو رنگی عدم خاصیت یکنواختی در رنگ پذیری پشم است. اگر پشم خوب شسته شده و جورو یک دست شود خاصیت رنگ پذیری آن یکنواخت خواهد شد به همین دلیل بعضی ها عقیده دارند که به جای رنگ کردن کلاف خامه بهتر است پشم رنگ شود که در این صورت پشم رنگ شده در مرحله ی حلاجی یکنواخت می شود. کیفیت دو رنگی بیشتر در مراکز بافت عشایر و روستایی که به علت کمبود سرمایه کلاف های پشم را در دفعات مختلف خریداری می کنند به وجود می آید. و در کارگاه های بزرگ قالی بافی که کلاف های رنگ شده را که همیشه به مقدار کافی در اختیار دارند کمتر به چشم می خورد.

 

کهنه نما نمودن فرش:

پشم های فرش با گذشت زمان و در اثر اصطکاک با عوامل خارجی و یا به اصطلاح "پاخوردن" فلس های خود را از دست داده کھنه نما وشفاف می شوند. برای کهنه نما نمودن فرش و برای آنکه قالی ها رنگ آمیزی خام و زننده ی خود را از دست بدهند از دیر زمان در ایران مرسوم بوده است که فرش ها را در کوچه بازار در زیر پای عابرین قرار داده و یا در آفتاب پهن کرده و با آب و چوبک و خاکستر که خاصیت قلیایی دارند آنها را شست وشو می دادند. همین عمل را نیز می توان با یک ماده ی شیمیایی به نام هیپوکلریت کلسیم که نام تجارتی آن سود و یا پودر سفیدگری است انجام داد چه پشم در مجاورت املاح کلر فلس های خود را از دست داده و صیقلی می شود. این عمل را اصطلاحا کلرینه کردن پشم و یا دواشور نمودن می نامند.عمل دواشور نمودن بیشتر در مورد فرش های صادراتی معمول است و تجار فرش برای آنکه اصالت و قدمت بیشتری به فرش های خود بدهند آن ها را دواشور کرده و سپس صادر می نمایند. ولی با روش های جدید آزمایشگاهی می توان نوع رنگ های به کار رفته و همچنین قدمت الیاف فرش را تشخیص داد. به کمک همین روش ها امروزه توانسته اند تاریخ بافت برخی از فرش هایی را که در این اواخر به تقلید از کارهای قرون گذشته بافته شده و به غلط به آن زمان ها منتسب کرده اند، تعیین کرد.

 

 

دی ان ان