X

نقشه ها و نقش ها

فرش؛ ایرانی ترین کالا نقشه ها و نقش ها

نقشه ها و نقش ها

 

یکی ازعوامل با اهمیت و در خور توجه که شهرت قالیهای این سرزمین را جهان گیر کرده است نقش های دلپذیر و طرح های بی مانند و متنوع آنهاست. هر تخته فرش ایران دارای نقش مختص به خود است به گونه ای که صدها و هزاران طرح دلفریب را در مجموعه فرشهای ایران می توان یافت که هر کدام از آنها در نوع خود در کمال زیبایی و تنوع رنگی هستند.

هنرمند طراح ایرانی گاهی با ترسیم نقش های سمبلیک و نمادین مانند انواع اسلیمی ها مقاصد خود را در طرح های قالی منعکس کرده و جانورانی افسانه ای و حقیقی چون اژدها و فیل و مار را با این شکل ها مجسم کرده است. گاهی نیز بی هیچگونه تمهیدی تصویرهای واقعی موجودات زنده مانند شیر و اسب و آهو و گورخر و پرنده های گوناگون را در صحنه هایی از طبیعت و شکارگاه و مجالس بزم وارد کرده و با این تصاویر شاخه ها و درختانی مملو از شکوفه ها گل ها و میوه ها را در لابلای استخوان بندی طرح که همان ترکه های اسلیمی و ختایی ها و لچک و ترنج و حاشیه باشند با حرکاتی استادانه و حساب شده به چرخش در آورده است.

به استثنای طرح های منظره ای و چهره بافی طرح بیشتر فرش های ایران به صورت متقارن است و در بیشتر حالات طرح کامل یك فرش، تکرار یک چهارم سطح آن است.
به طور معمول بیشتر فرشهای ایران حاشیه دارند که تعداد و ابعاد آنها بسته به منطقه های گوناگون فرش بافی تغییر می کند و تعداد آنها ۳ تا ۶ و گاهی نیز تا ۱۵ ردیف می رسد. معمولا یکی از آنها حاشیه ی اصلی و با عرض بزرگ تر بوده و بقیه حاشیه های جانبی، بیرونی و درونی هستند که اصطلاحا آنها را حاشیه ای محافظ نیز میخوانند و گاهی نیز ممکن است مانند برخی از فرش های سفارشی و جدید بافت اصفهان و کاشان و کرمان بدون حاشیه باشند.

اصطلاح لچک و ترنج:

در بیشتر فرش های ایران نقش لچک و ترنج دیده می شود. به طور معمول نقش ترنج در وسط فرش قرار دارد و شکل آن ممکن است دایره، بیضی، لوزی و یا چند پره باشد. اندازه ی ترنج در فرش های نقاط مختلف تغییر می کند، به عنوان مثال در قالیچه ها و قالی های بافت اصفهان، کاشان، نائين و آباده ابعاد آن کوچک و در فرش های تبریز، هريس و مشهد، تا حدودی بزرگ تر است. در برخی از طرح های ترنج دار به جای ترنج واحد میانی دو تا سه ترنج کوچک در امتداد یک خط عمودی (بیشتر در شکل های هندسی) و گاهی چندین ترنج در متن فرش با فاصله های منظم دیده می شود (نمونه ی فرش چند ترنجی چلسی).

در بالا و پایین ترنج میانی غالبا دو سر ترنج بافته می شوند که در اصطلاح طراحان، شمسه و یا کلاله نامیده می شوند. گاهی ممکن است این کلاله ها با تعداد زیاد تمامی محیط ترنج را در بر گیرند. از آنجایی که برخی از این شمشه ها شکل خربزه را تداعی می کنند در اصطلاح آن را ترنج خربزه ای می نامند)نمونه ی بارز آن ترنج فرش تاریخی اردبیل است)، در حد فاصل ترنج و سر ترنج گاهی شکلی به نام کتیبه ترسیم می شود که در آن ممکن است نام اشخاصی نوشته شود.

به یک چهارم نقش ترنج میانی و یا شکلی مشابه و با اکثرا متفاوت با آن در چهار گوشه ی متن فرش در اصطلاح قالیبافان لچک می گویند و اگر این لچک ها توأم با ترنج باشند طرح را لچک و ترنج می نامند.

هرگاه چند ترنج در داخل یکدیگر قرار گرفته باشند ترنج را تودرتو و یا به عبارتی کاسه نیم کاسه می نامند. در صورتی که ترنج در متن فرش حالت پیشرفته و مسلط را داشته باشد به آن ترنج مداخل می گویند (نمونه فرش های هریس). در صورتی که لچک ها با گردش اسلیمی ها و یا خط های هم بند دیگری در داخل متن فرش پیشرفت کرده و در کنار حاشیه به یکدیگر متصل شوند دراصطلاح به آن طرح سلسله و یا طرح طره ای می گویند (مانند برخی از فرشهای مشهد و اصفهان).

 

طبقه بندی طرح های قالی:

 قبل از شروع به بحث درباره ی طرح های قالی توجه خوانندگان را به سه سبک اصلی که کلیه ی طرح های قالی در آنها طبقه بندی می شوند جلب می نماییم.

درون مایه ها و اشکالی که اجزاء متشکله ی یک طرح را تشکیل می دهند از ترکیب و اتصال و چرخش و تداوم خطوط به وجود می آیند. حال اگر تمامی این خطوط با یکدیگر زاویه داشته باشند طرح های حاصل در سبک هندسی طبقه بندی می شوند. اگر این خطوط فاقد زاویه باشند سبک را منحنی و یا گردان می نامند و هرگاه برخی از خطوط طرح با یکدیگر زاویه داشته و مقداری از مسیر خود را به صورت منحنی و بدون زاویه طی نمایند به آن سبك شاخه شکسته می گویند.

نمونه هایی از طرحهای سبك هندسی را اغلب در فرش های ایلیاتی ترکمنی، بلوچی، لری، افشاری و برخی از فرش های مراکز بافندگی شهری یک مانند قم، جوشقان، اردبیل مناطق غربی ایران مشاهده می کنیم. گروه های فرعی این سبک عبارت اند از هندسی جوشقانی، هندسی کف ساده، هندسی ستاره (موزائیک)، هندسی بند قابی، هندسی لچک وترنج و هندسی خاتم شیرازی.

طرح های قالی را بر حسب آنکه زادگاه آن در میان عشایر و ایلات بوده و یا اینکه توسط طراحان نقش قالی مراکز بافندگی شهری تهیه شده باشد، به دو گروه بزرگ طرح های ایلیاتی و طرح های شهری تقسیم می کنند.

طرح های ایلیاتی:

 


این طرح ها از قدیمی ترین و اصیل ترین طرح های قالی بافی ایران هستند و بیشتر بدون نقشه بوده و ذهن بافت هستند. توتم های قبیله ای، طبیعت، حیوانات و اشیاء مورد علاقه و استفاده ی افراد ایل و روستانشینان در این طرح ها تجسم چشم گیری دارند. رنگ های زنده و زیبایی ساده و دل انگیز طرح ها آن چنان است که گاه خریداران خوش سلیقه دست بافت هایی با این گونه طرح ها را بر فرش های کاملا ظریف کارگاه های شهری ترجیح می دهند. به طور کلی، تمامی این طرح ها در سبک های هندسی و شاخه شکسته هستند.

این طرح ها را گاهی به نام محل هایی که این فرش ها در آنجا بافته شده اند می نامند مانند مزلقان، فردوس، ویس و گاهی نام تیره های ایلی مانند هیبت لو، یلمه و گاه نام افراد صاحب نفوذ محلی مانند سالارخانی، یعقوب خانی و على میرزايي را می گیرند. طرح های قشقایی، ترکمنی، بلوچی، افشاری، لری، شاهسون و سایر ایلات را به لحاظ دارا بودن ریشه های ایلی و چگونگی بافت می توان در این گروه قرار داد.

 

طرح های شهری:

نقشه فرش های روستایی و مراکز شهری اکثرا پیچیده تر و غالبا با خطوط منحنی است و برای انتقال اجزاء آن بر روی قالی به اجبار باید از الگو و با نقشه استفاده کرد. طراحان نقش قالی نقشه های مورد نظر را بر روی کاغذهای شطرنجی میلی متری ترسیم میکنند. هر خانهی شطرنج معرف یک گره در روی قالی است. ممکن است نقشه ها سیاه و سفید حاوی شماره های رنگ و یا در اصل رنگی باشند.

طراحی در قالي بافي کاری است مستقل و به عهدهی هنرمندانی است که تنها در این زمینه فعالیت دارند. این طراحان با سفارش کارگاه های قالی بافی و یا نظر شخصی طرح های قالی را تهیه می نمایند.

 


به جز نقشه هایی که در کارگاه های طراحی خصوصی تهیه می شوند هنرمندان نقش قالی مراکز دولتی ذی ربط نیز به کار ترسیم نقشه های زیبا و ابتکاری اشتغال دارند. آنها در این تلاش هستند که به راهی بیرون از بدعت ها و سنت های گذشته در زمینه ی طراحی دست یابند و تا حدودی نیز در این مهم موفق بوده اند به ویژه هنرمندان تهرانی که در سال های اخیر طرح های جالب و دل پسندی را به وجود آورده اند.

 

 

طرح گلداني:

طرحی است زیبا و دل پسند و همان گونه که از نام آن بر می آید شکل گلدانی مزین به شاخه های گل در آن عنصر اصلی و غالب را تشکیل می دهد که در اندازه های مختلف گاهی بزرگ و به صورت واحد و گاه کوچک و در ردیف های موازی تمامی زمینه ی فرش را به زیر پوشش می کشد.

از گروه های فرعی این طرح می توان گلدانی محرابی، گلدانی ظل السلطان (گل و بلبل)، گلدانی حاج خانمی و گلدانی تکراری را نام برد.طرح گلدانی همواره در میان بافنده های قم، تبریز، کاشان، آباده و کردستان از مقبولیت کافی بهره داشته است.

طرح هراتی یا طرح ماهی درهم:

طرحی است اصیل و زیبا و کنایه دار که درون مایه های تشکیل دهنده ی آن نقشی از ماهی را به خاطر می آورند و به این لحاظ آن را طرح ماهی نیز می نامند. طرحی است که از شرق ایران سرچشمه گرفته و به مرور زمان در پهنه ی ایران پرورده و تکمیل شده و به صورت دل خواه بافنده های خراسان، همدان، کردستان و اراك در آمده است.

طراحان نقش قالی گاهی در متن فرش نقش ترنجی پوشیده از موتیف های متشکله این طرح را به کار می برند و گاهی نیز تمامی زمینه ی طرح را از نقش تکراری این موتیف ها ولی بدون ترنج می پوشانند و حاشیه و قاب فرش را به طور معمول در رنگی کاملا مشخص و متضاد با متن مجسم می سازند. گروه های فرعی این طرح عبارتاند از: ماهی فراهان، ریزه ماهی، ماهی هرات و ماهی سنه یا کردستان.

 

طرح درختی:
در اینگونه طرح ها اشکال درختان و شاخ و برگ ها و بوته ها عنصر اصلی را تشکیل می دهند، گاه درمیان شاخ و برگ های درختان به پرندگانی و در پای آنها به حیوانات وحشی در حالت چرا و استراحت برمی خوریم که در این صورت طرح نام درختی حیوان دار می یابد و اگر در پی وحوش طراحی شدہ شکارچیانی سواره بر اسب و یا پیاده در حال صید دیده شوند طرح نام درختی شکارگاه به خود می گیرد. در صورتی که در میانه ی فرش به برکه ای آب، که قاعدتا با رنگ فيروزه ای مشخص است. برخورد نماییم طرح را درختی سبزی کار و یا آب نما می گوییم. گاه در حالت اخیر از شکل درخت در طرح نشانه ای نیست بلکه شاخه ها و ساقه های پرگل درختان هستند که عناصر غالب و اصلی طرح را تشکیل می دهند. طرح درختی سبزی کار از طرح های معروفی است که در حدود نود سال قبل از ناحیه ی راور کرمان راهی به درون مجموعه ی طرح های زیبای فرش يافت.

طرح بته ای:

یکی از طرح های معروف و موفق در مجموعه طرح های نقش قالی، طرح بته ای است. بافت فرش با استفاده از این طرح علاوه برایران در هندوستان نیز رواج دارد.

 شکل بته در طرح های فرش به گونه ها و اندازه های مختلف به چشم می خورد گاهی چنان بزرگ که چندتایی از آن برای پوشش سطح فرش کفایت می کند ولی در بیشتر موارد به اندازه های کوچک و ردیف های موازی در متن فرش و یا به دنبال یکدیگر در حاشیه ی قالی دیده می شوند. گاهی در سبک شاخه شکسته ولی اغلب در سبک منحنی به سر انگشت طراح می آید. اغلب در فرش های کرمان،همدان، کاشان، سرآبند و قم آن را می یابیم۔ معروف ترین طرح های بته ای عبارت اند از: بته جقه یا بته مادربچه، بته ترمه ای، بته سرآبندی، بته میر، بته افشار، بته قلمکار اصفهانی و بته کردستانی یا هشت پر.

 

طرح خشتی:

در صورتی که متن فرش با اشکال هندسی، مربع و لوزی شبکه بندی شده و در داخل هر یک از خانه های این شبکه نقش مایه هایی از قبیل گلدان گل، بته، شاخه گل، درختان گوناگون خاصه سرو و بید، وحوش و پرندگان به صورت مجرد ترسیم شده باشند به گونه ای که هر خانه از نظر شکل و محتوا از خانه ی مجاور متمایز باشد اصطلاحا طرح را قاب قابی و یا به عبارت دیگر قالب خشتی می نامند. استفاده از این طرح در منطقه بختیاری چنان رایج است که اگر منشأ آن را از این ناحیه بدانیم سخنی به گزاف نگفته ایم. امروزه با تقلید از این طرح در تبریز، قم، بیرجند، قالیچه ها و فرش هایی بزرگ و کوچل به تعداد قابل ملاحظه بافته می شوند.

 

طرح محرابی:

الهام بخش طراحان نقش قالی در به وجود آوردن این طرح، شکل محراب است. متن محراب گاهی ساده و بدون نقش و گاهی پوشیده از شاخ و برگ ها و گل های شاه عباسی و گاهی منقش به نقشی از درخت بافته می شود.در برخی دیگر از انواع این طرح در متن محراب به نقش هایی از قبیل گلدانی بزرگ انباشته از شاخه های گل و یا قندیلی آویزان از سقف محراب برمی خوریم. طرح محراب را بافنده های قم، کاشان، اصفهان، تبریز و بلوج بیشتر می پسندند و به کار می برند.

 

طرح افشان:

در بیشتر طرح های قالی بافی اشکال و اجزاء تشکیل دهنده ی طرح به صورت پیوسته و بدون انقطاع ترسیم میشوند در حالی که در طرحهای افشان اجزاء تشکیل دهندهی طرح به صورت پراکنده و جدا از یکدیگر ولی با فاصله های منظم از یکدیگر طراحی می شوند. معروف ترین طرح های افشان عبارت اند از: افشان دسته گل، افشان اسلیمی، افشان شاخه پیچ، افشان شاه عباسی و گلفرنگ.

 

طرح های بندی:

در صورتی که جزء کوچکی از طرح در متن فرش در جهات طولی و عرضی تکرار شده و این اجزاء با گیره های یکدیگر متصل شده باشند در اصطلاح آن را بندی می نامند. معروف ترین طرح های این گروه عبارت اند از: بندی ورامین یا میناخانی، بندی اسلیمی، بندی باز و بندی یا شیر شکری، بندی آدمکی یا ملانصرالدین، بندی کتیبه ای و بندی شاخ گوزن حیوان دار.

استفاده از این طرح تقریبا در تمامی کارگاه هاى قالی بافی استان های شمالی، شرقی و مرکزی ایران معمول است.

 

طرح محرمات یا قلمدانی:

در صورتی که متن فرش به نوارهایی با عرض مساوی و با رنگ های مختلف و مزین به موتیف های ریزنقشی تقسیم گردد، به طوریکه زمینه ی فرش به صورت راه راه به نظر برسد، در اصطلاح به آن طرح محرمات می گویند. این طرح یکی از قدیمی ترین نقش مایه هایی است که از زمان هخامنشیان تاکنون به گونه های گوناگون بر روی انواع پارچه ی ترمه و دست بافت های گره دار، مناطق مختلف بافندگی ایران منعکس شده است.این طرح، که در پاره ای از نقاط به آن قلمدانی نیز می گویند مورد نظر بافنده های فارس، کردستان، تبریز و قم است.

 

طرح آثار تاریخی:

در این طرح ها تصاویر بناهای تاریخی الهام بخش پدیدآورندگان نقش قالی است و آنها نقش این ساختمان ها را یا به صورت کلی و یا اجزائی از آنها را مانند گنبدها، ستون ها و طاق نماها در میان طرح های خود وارد می کنند. از میان طرح های معروف این گروه می توان به طرح گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان- طرح خرابه های تخت جمشید و نمای طاق بستان کرمانشاه اشاره کرد.

 

دی ان ان